මහනුවර ඇසළ පෙරහැර කියන්නේ එක් පෙරහැරක් පමණක් නොවෙයි. එය ශ්‍රී දළදා මාලිගාවේ පෙරහැරත්, නාථ, විෂ්ණු, කතරගම සහ පත්තිනි යන සතර දේවාල පෙරහැරත් එක්ව ගමන් කරන දැවැන්ත ආගමික හා සංස්කෘතික පෙරහැර සම්ප්‍රදායක්.

අද අපි දකින ඇසළ පෙරහැරේ ප්‍රධාන කොටස් දෙකක් තිබෙනවා. ඒ පළමු අදියර ලෙස කුඹල් පෙරහැරත්, දෙවන අදියර ලෙස රන්දෝලි පෙරහැරත්. අපි දැන් බලමු මේ දෙක අතර ඇති වෙනස්කම්.

කුඹල් පෙරහැර සාමාන්‍යයෙන් සැලකෙන්නේ සංයමයෙන් හා සාපේක්ෂව සරලව පැවැත්වෙන පෙරහැර අදියරක් ලෙසයි. “කුඹල්” යන නම ලැබුණු ආකාරය පිළිබඳ විවිධ ජනප්‍රවාද තිබුණත්, පැරණි කාලයේ කුඹල් කර්මාන්තයට සම්බන්ධ මැටි භාණ්ඩ රැගෙන යාම සමඟ මෙම නාමය සම්බන්ධ කරන ජනප්‍රවාදයක් ප්‍රචලිතයි.

කුඹල් පෙරහැරේදී රන්දෝලි පෙරහැරට සාපේක්ෂව ආභරණ, වර්ණ සහ රාජකීය අංග සීමිත බව දැකගන්න පුළුවන්. සුදු පැහැයද කැපී පෙනෙන ලෙස භාවිතා වෙනවා. එහි තවත් විශේෂතා කිහිපයක් වන්නේ, 

▪️ ඇතුන්ට දළ කොපු සහ ඇතැම් අලංකාර අංග රන්දෝලි පෙරහැරේ මෙන් සම්පූර්ණයෙන් යොදා නොගනී.
▪️ ගජනායක නිලමේවරයා රිදී අංකුසයක් දරන සම්ප්‍රදායක් තිබේ.
▪️ ප්‍රධාන හේවිසි කණ්ඩායම රන්දෝලි පෙරහැරේදී මෙන් අංග සම්පූර්ණව නොපැමිණේ.
▪️ බෙරවලට සවරං බැඳීම ඇතුළු ඇතැම් අංග සීමිත වේ.
▪️ දෑලේ ඇතුන් සමඟ ගමන් කරන නිලධාරීන් සංඛ්‍යාවද සාපේක්ෂව අඩුය.
▪️ පළමු කුඹල් පෙරහැර හැර අනෙකුත් කුඹල් පෙරහැරවල දියවඩන නිලමේවරයාගේ සහභාගීත්වය සම්බන්ධයෙන් සම්ප්‍රදායික සීමාවන් පවතී.
▪️ දේවාලවල බස්නායක නිලමේවරුද රන්දෝලි පෙරහැරේදී දක්නට ලැබෙන ආකාරයෙන් මෙහි ප්‍රමුඛව නොපැමිණෙති.
▪️ නවක ශිල්පීන්ට මෙන්ම පෙරහැරට අලුතින් හුරු කරන අලි ඇතුන්ටද මෙය අත්දැකීම් ලබාගැනීමේ අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.
▪️ දේවාල සතරේ වෙස් ශිල්පීන්ගේ ඇතැම් සම්පූර්ණ අංගද මෙම අදියරේදී නොපෙන්වයි.

ඒ නිසාම කුඹල් පෙරහැරේදී අපට දැනෙන්නේ උත්සවය ක්‍රමයෙන් විචිත්‍රවත් වෙමින් ඉදිරියට යන ආකාරයක්. රන්දෝලි පෙරහැර යනු කුඹල් පෙරහැරෙන් පසුව එන වඩාත් උත්කර්ෂවත් හා විචිත්‍රවත් අදියර. මෙහිදී පෙරහැරේ අලංකාරය, වර්ණ, ආභරණ, සම්ප්‍රදායික නිල ඇඳුම්, ධජ පතාක, හේවිසි සහ අනෙකුත් චාරිත්‍රාංග රාශියක් සම්පූර්ණ ස්වරූපයෙන් දැකගත හැකියි.

▪️ ගජනායක නිලමේවරයා රන් අංකුසයක් දරයි.
▪️ අලි ඇතුන් සහ ශිල්පීන් විවිධ වර්ණවලින් යුත් අලංකාර ඇඳුම්වලින් සැරසෙති.
▪️ ඇතුන්ට දළ කොපු ඇතුළු අලංකාර සැරසිලි යොදාගනී.
▪️ බෞද්ධ කොඩිවලට අමතරව විවිධ දිසා කොඩි, මහ දිසා කොඩි, දජ පතාක, සේසත් සහ මුරායුධ ආදිය පෙරහැරට එක් වේ.
▪️ බුරුම හා සියම් ධජ වැනි ඓතිහාසික සම්බන්ධතා සිහිපත් කරන ධජද දැකගත හැකිය.
▪️ ප්‍රධාන හේවිසි කණ්ඩායම අංග සම්පූර්ණව ගමන් කරයි.
▪️ මඟුලැතු දෙපස දෑලේ ඇතුන් පිට ගමන් කරන පාතමාලේ රාල සහ ගෙපරාල විසින් කරඬුවට මල් ඉසීම සහ චාමර සෙලවීම සිදු කරනු ලබයි.
▪️ මල් පහන් කණ්ඩායම්ද පෙරහැරට එක් වෙති.
▪️ දියවඩන නිලමේවරයා, බස්නායක නිලමේවරු සහ ප්‍රධාන පිටිසර දේවාලවල බස්නායක නිලමේවරු පෙරහැරේ ගමන් කරති.

ඒ කියන්නේ කුඹල් පෙරහැරේදී සාපේක්ෂව සරලව ආරම්භ වන පෙරහැර රන්දෝලි අදියරට පැමිණෙන විට සම්පූර්ණ රාජකීය හා ආගමික අලංකාරයෙන් පිරී යනවා. පැරණි රාජකීය සම්ප්‍රදායන් හා දේවාල චාරිත්‍ර සමඟ සම්බන්ධ මෙම රන්දෝලි, කුඹල් පෙරහැරේ නොමැති විශේෂ අංගයක් ලෙස රන්දෝලි අදියරට එක් වෙනවා.

මෙහිදී තවත් වැදගත් කරුණක් තිබෙනවා. කිසිදු වීදි පෙරහැරකදී සැබෑ දළදා වහන්සේ වැඩම කරවන්නේ නැහැ. මඟුලැතු පිටින් වැඩම කරවන්නේ පෙරහැර කරඬුවයි. එය දළදා වහන්සේ නියෝජනය කරන සංකේතමය කරඬුව ලෙස පෙරහැරේ මූලිකම පූජනීය අංගය බවට පත්ව තිබෙනවා. ශ්‍රී දළදා මාලිගාවේ තොරතුරුවලට අනුව, දළදා වහන්සේගේ ඉතිහාසය සමඟ පෙරහැර සම්ප්‍රදාය ශ්‍රී ලංකාවේ ඉතා පැරණි කාලයකට දිව යන අතර, අනුරාධපුර යුගයේ සිටම දළදා වහන්සේ උත්සවශ්‍රීයෙන් පෙරහැරේ වැඩම කරවීම පිළිබඳ සම්ප්‍රදායන් සඳහන් වේ. 

ඔබ සඳහන් කළ පරිදි 1828 දී අවසන් වරට දළදා වහන්සේ පෙරහැරේ වැඩම කරවූ බවට සම්ප්‍රදායික ඉතිහාස සටහන් සඳහන් කරන අතර, වර්තමානයේ භාවිතා වන්නේ පෙරහැර කරඬුවයි. මහනුවර ඇසළ පෙරහැරේ වර්තමාන ස්වරූපය එක් දවසකින් නිර්මාණය වූවක් නොවේ. දළදා වහන්සේ ශ්‍රී ලංකාවට වැඩම කිරීමෙන් පසු දළදා වහන්සේ වෙනුවෙන් පැවැති පෙරහැර සම්ප්‍රදායන්ට අමතරව, වර්ෂාව, සශ්‍රීකත්වය සහ රටේ ආරක්ෂාව වෙනුවෙන් පැවැති පැරණි ඇසළ උත්සව සම්ප්‍රදායන්ද මේ සමඟ සම්බන්ධ වී තිබෙනවා. 

විශේෂයෙන් කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජුගේ සමයේදී, සියම් දේශයෙන් පැමිණි උපාලි මහ තෙරුන්ගේ උපදෙස් අනුව දළදා පෙරහැර සහ සතර දේවාල පෙරහැර එක් කර වඩාත් සංවිධානාත්මක ස්වරූපයකට පත් කළ බව සඳහන් වේ.  ඒ අනුව අද අප දකින පෙරහැරේ, ශ්‍රී දළදා මාලිගාවේ පෙරහැර, නාථ දේවාල පෙරහැර,  විෂ්ණු දේවාල පෙරහැර, කතරගම දේවාල පෙරහැර, පත්තිනි දේවාල පෙරහැර, යන පෙරහැර පහ එකට ගමන් කරනවා. 

ප්‍රධාන වීදි පෙරහැර ආරම්භ වීමට පෙර කප සිටුවීම සිදු කිරීමද ඇසළ මංගල්‍යයේ වැදගත් චාරිත්‍රයක්. සතර දේවාලවල “කප” පිහිටුවා, ඉන් අනතුරුව දේවාල අභ්‍යන්තර පෙරහැර පැවැත්වීමෙන් පසුව වීදි පෙරහැර ආරම්භ වේ. සාමාන්‍යයෙන් කුඹල් පෙරහැරෙන් පළමු අදියරත්, ඊට පසුව දින පහක රන්දෝලි පෙරහැරත් පැවැත්වේ. 

අවසන් රන්දෝලි පෙරහැරෙන් පසුවත් මංගල්‍යය අවසන් වෙන්නේ නැහැ. ඊළඟට සිදුවන්නේ ප්‍රසිද්ධ දිය කැපීමේ මංගල්‍යය. “දිය කෙපීම”. සතර දේවාල පෙරහැර ගැටඹේ මහවැලි ගඟ දෙසට ගමන් කරන අතර, දේවාලවල කපුරාළවරුන් විසින් ජලයේ සිදු කරන විශේෂ චාරිත්‍රයකින් පසුව නැවත මහනුවර දෙසට පැමිණෙති. ඉන් අනතුරුව දළදා මාලිගාවේ පෙරහැරත් දේවාල පෙරහැරත් එක්ව දහවල් පෙරහැර පවත්වන අතර එයින් ඇසළ පෙරහැර මංගල්‍යයේ ප්‍රධාන අදියර අවසන් වෙනවා.

මහනුවර ඇසළ පෙරහැර බලන විට අපි දකින්නේ අලි ඇතුන්, බෙරකරුවන් සහ නර්තන ශිල්පීන් පමණක් නොවෙයි. මේ පරම්පරා ගණනාවක් තිස්සේ පවත්වාගෙන ආ ඉතිහාසයක්. සම්ප්‍රදායක් වගේම මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ ජීවමාන උරුමයක්. 

මේඝා චින්තාමණි