දානයක් යනු කුමක්දැයි අපෙන් ඇසුවහොත් බොහෝ දෙනකුගේ මතකයට නැඟෙන්නේ පන්සලක පැවැත්වෙන සංඝගත දානයක්, විවිධ ද්‍රව්‍යමය අහාර හෝ අවශ්‍යතාවකින් පෙළෙන අයකුට පිරිනමන මුදල් වැනි දේවල්ය. එහෙත් දානයේ සැබෑ අරුත ඒ දේවලට පමණක් සීමා කළ හැකිද?

බුදු දහමේ දානය යනු අන් අයකුගේ අවශ්‍යතාවක් සපුරාලීම පමණක් නොවේ. එය තමන් සතු දේ කෙරෙහි ඇති බැඳීම අඩු කරගැනීමටත්, ලෝභය දුරු කරගැනීමටත්, අන් අයගේ යහපත ගැන සිතීමටත් මඟ පෙන්වන ගුණධර්මයකි. එබැවින් දානයේ වටිනාකම මැනිය යුත්තේ පිරිනමන දේවල ප්‍රමාණයෙන් පමණක් නොව, ඒ පිටුපස පවතින චේතනාවෙන් ද යුතුවය.

අද සමාජයේ දානය පිළිබඳ කතා කරන විට අප අවධානය යොමු කළ යුතු වැදගත් කරුණක් වන්නේ එය හුදෙක් ආගමික චාරිත්‍රයකට සීමා නොවී මනුෂ්‍යත්වය, කරුණාව සහ පරාර්ථකාමීත්වය සමඟ සම්බන්ධ විය යුතු බවයි.

දානයේ වටිනාකම තීරණය කරන්නේ චේතනාවද?

බුදු දහම තුළ කර්මය විග්‍රහ කිරීමේදී චේතනාවට හිමි වන්නේ ප්‍රධාන ස්ථානයකි. අංගුත්තර නිකායේ චේතනා සම්බන්ධ දේශනාවලින් ද ක්‍රියාවක් පිටුපස ඇති අරමුණෙහි වැදගත්කම පැහැදිලි වේ. ඒ අනුව දානයක් පිරිනැමීමේදී දෙන දේ පමණක් නොව, එය පිරිනමන සිත පිළිබඳව ද විමසා බැලීම වැදගත්ය.

එක් පුද්ගලයකු බඩගින්නේ සිටින අයකුට ආහාර වේලක් ලබාදෙන්නේ ඔහුගේ බඩගින්න නිවීමේ අරමුණෙනි. තවත් අයකු එවැනිම ආහාර වේලක් ලබාදෙන්නේ තමන්ගේ නම ප්‍රසිද්ධ කරගැනීමට හෝ සමාජයේ ප්‍රශංසාව දිනාගැනීමට විය හැකිය.

බාහිරව පෙනෙන ක්‍රියාව එක සමාන වුවද, ඒ පිටුපස පවතින අරමුණු වෙනස්ය. මෙයින් අදහස් වන්නේ දානයක් ප්‍රසිද්ධියේ පිරිනැමීම සැමවිටම වැරදි බව නොවේ. එහෙත් ප්‍රසිද්ධිය, ප්‍රශංසාව හෝ ප්‍රතිලාභ අපේක්ෂාව දානයේ ප්‍රධාන අරමුණ බවට පත්වන්නේ නම්, එහි අභ්‍යන්තර අර්ථය පිළිබඳව සිතා බැලීම වටී.

ඒ නිසා දානයක් දෙන අවස්ථාවක අපෙන්ම අසාගත යුතු ප්‍රශ්නය වන්නේ, “මම කොපමණ දෙයක් පරිත්‍යාග කළාද?” යන්න පමණක් නොව, “මම මේ දේ පිරිනමන්නේ කුමන චේතනාවකින්ද?” යන්නයි.

වෙස්සන්තර ජාතකයෙන් කියැවෙන පරිත්‍යාගයේ අරුත

බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ දාන පාරමිතාව පිළිබඳ කතා කරන විට වෙස්සන්තර ජාතකයට හිමි වන්නේ සුවිශේෂී ස්ථානයකි. බෝසතාණන් වහන්සේගේ පරිත්‍යාගශීලීත්වය සහ දීමේ ගුණය මෙම ජාතකය තුළ ප්‍රබල ලෙස නිරූපණය වේ.

වෙස්සන්තර කුමරු තමන් සතු වස්තුව හා සම්පත් අන් අය වෙනුවෙන් පරිත්‍යාග කරන අයුරුත්, දාන පාරමිතාව පිරීම සඳහා දැඩි කැපවීමකින් ක්‍රියා කරන අයුරුත් එම කතාවෙන් විස්තර කෙරේ.

මෙම ජාතකය අද සමාජයට ගෙන එන වැදගත් පණිවිඩයක් වන්නේ පරිත්‍යාගය යනු අපට අවශ්‍ය නොවන දෙයක් ඉවත් කර දැමීම පමණක් නොවන බවයි. ඇතැම් අවස්ථාවලදී අපේ කාලයෙන්, පහසුවෙන්, සම්පත්වලින් හෝ පෞද්ගලික වාසියෙන් කොටසක් අන් අයගේ යහපත වෙනුවෙන් වෙන් කිරීමට සිදුවේ.

අපට වැඩිපුර තිබෙන දෙයක් බෙදාදීම සාපේක්ෂව පහසු විය හැකිය. එහෙත් අප වටිනාකමක් දෙන දෙයකින් කොටසක් අත්හැරීමේදී අපේ පරිත්‍යාගශීලීත්වය සැබෑ ලෙස පරීක්ෂාවට ලක් වේ.

වෙස්සන්තර ජාතකය කියවීමේදී ඒ පිළිබඳ සිතීමට අපට අවස්ථාව ලැබේ. එහෙත් ජාතක කතාවක එන පරමාදර්ශී පරිත්‍යාගයන් අද ජීවිතයට යොදාගැනීමේදී සමාජ වගකීම්, පවුලේ යුතුකම් සහ අන් අයගේ අයිතිවාසිකම් ද සැලකිල්ලට ගත යුතුය. පරිත්‍යාගයේ ගුණය අගය කිරීම යනු වගකීම් නොසලකා හැරීමක් නොවේ.

ශිබි ජාතකය තුළින් ඉස්මතු වන පරාර්ථකාමීත්වය

දානය සහ පරාර්ථකාමීත්වය පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමේදී ශිබි ජාතකය ද වැදගත් වේ. බෝසතාණන් වහන්සේගේ කැපවීම සහ අන් අයගේ යහපත වෙනුවෙන් තමන්ට සිදුවන දුෂ්කරතා නොතකා ක්‍රියා කිරීමේ ගුණය එම කතාවෙන් ඉස්මතු කෙරේ.

මෙවැනි ජාතක කතා තුළින් අවධාරණය වන්නේ තමන් ගැන පමණක් නොසිතා අන් අයගේ යහපත පිළිබඳව ද සිතීමේ වැදගත්කමයි.

අද සමාජයේදී එවැනි පරාර්ථකාමීත්වයක් පෙන්වීමට විශාල ධනයක් හෝ සම්පත් රැසක් තිබිය යුතු නැත. තනිකමින් සිටින පුද්ගලයකු සමඟ කතා කිරීමට කාලය වෙන් කිරීම, අධ්‍යාපනය ලබන දරුවකුට නොමිලේ දැනුම ලබාදීම, අනතුරකට පත් අයකුට උපකාර කිරීම හෝ මානසිකව පීඩාවට පත්ව සිටින අයකුට සවන් දීම ද මනුෂ්‍යත්වයේ වටිනා ප්‍රකාශනයන්ය.

එවැනි ක්‍රියා සියල්ලම සාම්ප්‍රදායික අර්ථයෙන් එකම ආකාරයේ දානයක් නොවිය හැකි වුවද, ඒවා තුළ පවතින කරුණාව, පරාර්ථකාමීත්වය සහ අන් අයගේ යහපත වෙනුවෙන් කැපවීම බෞද්ධ ගුණධර්ම සමඟ සමීපව බැඳී පවතී.

දානයෙන් පිරෙන්නේ ලබන්නාගේ අත පමණක්ද?

දානයක් ලැබෙන පුද්ගලයාට එයින් ක්ෂණික ප්‍රයෝජනයක් ලැබේ. ආහාරයක් ලැබීමෙන් බඩගින්න නිවිය හැකිය. ඇඳුමක් ලැබීමෙන් අවශ්‍යතාවක් සපුරාගත හැකිය. මුදලක් ලැබීමෙන් අත්‍යවශ්‍ය වියදමක් පියවාගත හැකිය.

එහෙත් දානයෙන් ප්‍රතිලාභ ලබන්නේ ලබන්නා පමණක් නොවේ. දීමේ ක්‍රියාව තුළින් දෙන පුද්ගලයාට ද තමන්ගේ සිත පිළිබඳව අවබෝධයක් ලබාගැනීමට අවස්ථාවක් උදා වේ.

“මගේ” යන හැඟීම, අධික ආශාව සහ තමන්ට පමණක් වාසි සැලසිය යුතුය යන සිතුවිලි අතර ජීවත් වන පුද්ගලයකුට දානය වෙනස් මඟක් පෙන්වයි. තමන් සතු දෙයින් තවත් කෙනකුගේ අවශ්‍යතාවක් සපුරාලීමට ඉදිරිපත් වීමෙන් බෙදාහදා ගැනීමේ වටිනාකම අවබෝධ කරගත හැකිය.

දානය පුරුදු කිරීමෙන් ලෝභය අඩු කරගැනීමටත්, කරුණාව වර්ධනය කරගැනීමටත්, අන් අයගේ දුක පිළිබඳ සංවේදී වීමටත් මඟ විවර විය හැකිය. ඒ අනුව දානය යනු ලබන්නාගේ අවශ්‍යතාව සපුරාලන ක්‍රියාවක් මෙන්ම දෙන පුද්ගලයාගේ සිත පුහුණු කරන අවස්ථාවක් ද වේ.

උපකාරයක් කරන විට අහිමි නොවිය යුතු ලබන්නාගේ ගෞරවය

වර්තමානයේ දානය සහ සමාජ සේවය පිළිබඳ කතා කිරීමේදී විශේෂ අවධානය යොමු කළ යුතු කරුණක් වන්නේ ලබන්නාගේ ගෞරවය ආරක්ෂා කිරීමයි.

අසරණ පුද්ගලයකුට ආහාර වේලක් ලබාදී ඔහුගේ ඡායාරූපයක් හෝ වීඩියෝවක් සමාජ මාධ්‍යයට එක් කිරීම අද බොහෝ දෙනා අතර දක්නට ලැබෙන ක්‍රියාවකි. ඇතැම් අවස්ථාවල එවැනි ප්‍රචාරණයක් මඟින් තවත් පිරිසක් උපකාර කිරීමට පෙළඹවිය හැකිය. එහෙත් එවැනි ක්‍රියාවක් කිරීමේදී අදාළ පුද්ගලයාගේ කැමැත්ත, පෞද්ගලිකත්වය සහ ගෞරවය පිළිබඳව සිතා බැලීම අත්‍යවශ්‍යය.

කෙනකුගේ දුප්පත්කම, අසරණභාවය හෝ පෞද්ගලික දුක්ඛිත තත්ත්වය ප්‍රසිද්ධ කිරීමෙන් ඔහුට සිදුවිය හැකි මානසික හා සමාජීය බලපෑම් නොසලකා හැරිය නොහැකිය.

ආහාරයක් ලබාදීමෙන් බඩගින්න නිවිය හැකි වුවද, එම පුද්ගලයාගේ ගෞරවය ආරක්ෂා නොකළහොත් උපකාරයේ සමාජීය අර්ථය පිළිබඳ ප්‍රශ්න මතු වේ.

එබැවින් උපකාරයක් කරන විට වැදගත් වන්නේ තමන් කළ සේවය ලෝකයට පෙන්වීම පමණක් නොව, එම සේවය ලබන පුද්ගලයාගේ අවශ්‍යතාව හා ගෞරවය දෙකම සුරක්ෂිත කිරීමයි. සැබෑ පරාර්ථකාමීත්වය තුළ ලබන්නා අපට වඩා පහත් පුද්ගලයකු ලෙස නොසැලකීම ද ඇතුළත් වේ.

“සබ්බදානං ධම්මදානං ජිනාති” සියලු දානයන් අතර ධර්ම දානය

බෞද්ධ දේශනාවල ප්‍රකට ගාථාවක් වන ධම්මපදයේ 354 වැනි ගාථාවෙහි සඳහන් වන්නේ, “සබ්බදානං ධම්මදානං ජිනාති” යන්නයි. එහි අදහස වන්නේ සියලු දානයන් අතර ධර්ම දානය ශ්‍රේෂ්ඨ වන බවයි.

ආහාරයක් දීමෙන් එක් වේලක බඩගින්න නිවාගැනීමට හැකි වේ. ඇඳුමක් දීමෙන් ශරීරය ආවරණය කරගත හැකිය. මුදලක් දීමෙන් යම් අවශ්‍යතාවක් සපුරාගත හැකිය. එහෙත් යහපත් මඟ පෙන්වීමක්, ධර්මය පිළිබඳ අවබෝධයක් හෝ ජීවිතය යහපත් කරගැනීමට උපකාරී වන දැනුමක් ලබාදීමෙන් පුද්ගලයකුගේ සිතීමේ ආකාරය වෙනස් වීමට ද ඉඩ තිබේ.

ධර්ම දානයේ වටිනාකම එහි අන්තර්ගතය තුළ පමණක් නොව, එය ලබන්නාගේ ජීවිතයට යහපත් අවබෝධයක් එක් කිරීමට ඇති හැකියාව තුළ ද පවතී.

මෙය අද සමාජයට යොදාගත හැකි තවත් ආකාරයක් වන්නේ නිවැරදි දැනුම බෙදාගැනීම, අන් අයට යහපත් මාර්ගයක් පෙන්වාදීම සහ සමාජයේ යහපත වෙනුවෙන් දැනුම භාවිත කිරීමයි. එහෙත් ධර්මය හෝ උපදෙස් ලබාදීමේදී ද අන් අයගේ අදහස්වලට ගරු කිරීමත්, තම මතය බලහත්කාරයෙන් පටවන්නේ නැතිව කටයුතු කිරීමත් වැදගත්ය.

දානයක් දුන් පසු අපේ සිත කියන්නේ කුමක්ද?

දානය පිළිබඳ තවත් වැදගත් පැතිකඩක් වන්නේ දීමෙන් පසුව අප තුළ ඇතිවන සිතුවිලිය. “මම මෙතරම් මුදලක් වියදම් කළා.” “මම ඒ පුද්ගලයාට උදව් කළා.” “මගේ නම සඳහන් කළේ නැහැ.” “මට ස්තුති කළේවත් නැහැ.”

මෙවැනි සිතුවිලි ඇතිවීම මනුෂ්‍ය ස්වභාවයේ කොටසක් විය හැකිය. එහෙත් ඒවා නැවත නැවත සිතමින් අන් අයගෙන් පිළිගැනීම හෝ ප්‍රතිලාභ අපේක්ෂා කරන්නේ නම්, තමන්ගේ දීමේ අරමුණ පිළිබඳව නැවත විමසා බැලීම වටී.

දානය යනු අන් අයගෙන් කෘතඥතාවක් ලබාගැනීම සඳහා කරන ගනුදෙනුවක් නොවේ. එය අන් අයගේ යහපත වෙනුවෙන් තමන්ට කළ හැකි දෙයක් කිරීමකි.

ඒ නිසා දානයක් පිරිනැමීමෙන් පසු තමන් තුළ ඇතිවන අභිමානය, අපේක්ෂාව සහ බැඳීම් හඳුනාගෙන ඒවා පිළිබඳව සිතා බැලීම ද සිත දියුණු කරගැනීමේ වැදගත් කොටසකි.

දානයෙන් ඇරඹෙන සිත පිරිසිදු කිරීමේ ගමන

බුදු දහම තුළ දානය පුණ්‍ය ක්‍රියාවක් ලෙස පමණක් නොව, සිත පුහුණු කරගැනීමේ මාර්ගයක් ලෙස ද දැකිය හැකිය. දීමට පුරුදු වන විට බෙදාහදා ගැනීමට පුරුදු වෙමු. බෙදාහදා ගැනීමට පුරුදු වන විට අන් අයගේ අවශ්‍යතා ගැන සිතීමට ඉගෙන ගනිමු. එමඟින් ලෝභය අඩු කරගැනීමටත්, කරුණාව සහ පරාර්ථකාමීත්වය වර්ධනය කරගැනීමටත් අවස්ථාව උදා වේ.

මේ සඳහා විශාල ධනයක් හෝ සම්පත් රැසක් තිබීම අනිවාර්ය නොවේ. තමන්ට හැකි පමණින්, තමන්ට දරාගත හැකි ආකාරයෙන්, අන් අයගේ අවශ්‍යතා සහ ගෞරවය සැලකිල්ලට ගනිමින් උපකාර කිරීම ද වැදගත්ය.

පන්සලකට දානයක් පිරිනැමීම, අසරණයකුට ආහාරයක් ලබාදීම, දරුවකුගේ අධ්‍යාපනයට සහාය වීම, රෝගියකුට උපකාර කිරීම හෝ දැනුම බෙදාදීම යන සියල්ල තුළ අන් අයගේ යහපත ගැන සිතන චේතනාවට ඉඩ තිබේ.

එබැවින් දානයේ සැබෑ අරුත සොයාගැනීමට නම්, අප දෙන දේ දෙස පමණක් නොව, එය දෙන ආකාරය සහ ඒ පිටුපස ඇති සිත දෙස ද අවධානය යොමු කළ යුතුය.

අපි දානයක් පිරිනමන විට තවත් කෙනකුගේ අවශ්‍යතාවක් සපුරාලීමට දායක වෙමු. එය සමාජයේ යහපතට ද වැදගත්ය. එහෙත් එම ක්‍රියාවෙන් අපේ සිත තුළ ඇතිවන වෙනස පිළිබඳව ද විමසා බැලිය යුතුය.

අප දෙන දේ සමඟ අපේ ලෝභය අඩු වෙනවාද? අන් අයගේ දුක පිළිබඳ සංවේදීභාවය වැඩි වෙනවාද? අපේ උපකාරය ලබන පුද්ගලයාගේ ගෞරවය රැකීමට අපට හැකි වෙනවාද? මෙවැනි ප්‍රශ්න අපෙන්ම අසා බැලීම දානයේ සැබෑ අර්ථය වඩාත් ගැඹුරින් අවබෝධ කරගැනීමට උපකාරී වේ.

දානයෙන් කෙනකුගේ බඩගින්න නිවිය හැකිය. අවශ්‍යතාවක් සපුරාලිය හැකිය. දුෂ්කර මොහොතක සහනයක් ලබාදිය හැකිය. ඒ සමඟම දීමේ ක්‍රියාව අප තුළ ලෝභය අඩු කර, කරුණාව සහ අතහැරීමේ ගුණය වර්ධනය කිරීමට ද මඟ පාදන්නේ නම්, එය පුද්ගලයාට මෙන්ම සමාජයට ද වටිනාකමක් එක් කරයි.

අශන්ති වරුණසූරිය