2026 අගෝස්තු මාසයේ දින දෙකක් ශ්‍රී ලාංකේය කලා හා සංගීත ඉතිහාසයේ කිසිදා අමතක නොවන දින දෙකක් බවට පත්විය. අගෝස්තු 18 වැනිදා ශ්‍රී ලාංකේය ගීත සාහිත්‍යයටත් බෞද්ධ ගීත කලාවටත් අමිල මෙහෙවරක් කළ පූජ්‍ය රඹුකන සිද්ධාර්ථ හිමියන් අපවත් වූ අතර, අගෝස්තු 20 වැනිදා දශක හයකට අධික කාලයක් සිය හඬින් ශ්‍රී ලාංකේය සංගීත ක්ෂේත්‍රය පෝෂණය කළ ප්‍රවීණ ගායන ශිල්පිනී විශාරද ආචාර්ය නන්දා මාලිනී මහත්මිය ද සිය 82 වැනි වියේදී අප අතරින් සමුගත්තාය. එකම දිනයක නොවුණද, දින දෙකක් ඇතුළත ශ්‍රී ලාංකේය ගීත ලෝකයේ දැවැන්ත පහන් දෙකක් නිවී යාමක් ලෙස මේ සිදුවීම කලා ලෝලීන්ගේ හදවත් තුළ සදාකාලිකව සටහන් වනු ඇත.

එම සමුගැනීම් දෙකත් සමඟ මගේ සිතේ අපූරු සිතුවිල්ලක් උපන්නේය. “ඔවුන් දෙදෙනා නැවතත් එකම තැනකදී හමුවුණොත්? ඔවුන් දෙදෙනා සමඟ මට අවසන් වරට කතා කරන්නට අවස්ථාවක් ලැබුණොත්?” යන සිතුවිල්ල මගේ සිත තුළ දිගින් දිගටම රැඳුණි. ඒ සිතුවිල්ල ඔස්සේ මම ඔවුන් දෙදෙනා හමුවීමට ගියෙමි. එය සැබෑ ලෝකයේ සිදුවූ හමුවක් නොව, ඔවුන්ගේ නිර්මාණ හා මතකයන් ඇසුරින් මගේ සිතේ මැවුණු අවසන් සම්මුඛ සාකච්ඡාවක් විය.

නිහඬ පරිසරයක මඳ ආලෝකයකින් යුත් කාමරයක එක් පසෙක සරල සිවුරක් දරා පූජ්‍ය රඹුකන සිද්ධාර්ථ හිමියෝ වැඩ සිටියහ. අනෙක් පසෙක සරල සුදු ඇඳුමකින් සැරසී හුරුපුරුදු ඒ සොඳුරු සිනහවෙන් නන්දා මාලිනී මහත්මිය වාඩි වී සිටියාය. මම දෙපළටම ගෞරවයෙන් ආචාර කරමින් කතාව ආරම්භ කළෙමි.

“ස්වාමීන් වහන්ස, මාලිනී මහත්මියනි, ඔබ දෙදෙනාම ගීතය තම ජීවිතයේ ප්‍රකාශන මාධ්‍යයක් කරගත් දෙදෙනෙක්. එක් අයෙක් ගී පද තුළින් ධර්මය, සමාජය, මනුෂ්‍යත්වය සහ ජීවිතයේ යථාර්ථය කතා කළා. අනෙක් අය ඒ වචනවලට හඬක් දෙමින් ඒවා ජනතාවගේ හදවත්වලට ගෙන ගියා. ඔබ දෙදෙනා ගීතය දකින්නේ කොහොමද?” යනුවෙන් මම විමසුවෙමි.

සිද්ධාර්ථ හිමියන් මඳ සිනහවක් පාමින් සන්සුන් හඬින් පැවසූහ. “නාමල් මහත්මයා, ගීතය කියන්නේ හුදෙක් කනට ඇසෙන ශබ්දයක් නොවෙයි. මිනිසෙකුගේ සිතට යමක් කියන්න පුළුවන් මාධ්‍යයක්. ඒ නිසා ගීතයක වචන මිනිසාගේ ජීවිතයට යම් අරුතක් එකතු කළ යුතුයි. කෙනෙකුගේ සිත වෙනස් කරන්න, යහපත් සිතුවිල්ලක් ඇති කරන්න, සමාජයේ යම් යථාර්ථයක් පෙන්වා දෙන්න ගීතයට පුළුවන්.”

නන්දා මාලිනී මහත්මියද ඒ කතාවට එකතු වෙමින් පැවසුවාය. “ගීතයක් ලස්සන වෙන්න පුළුවන්. නමුත් එය මිනිසෙකුගේ හදවතට නොගියොත් ඒ ලස්සනේ වටිනාකම අඩුයි. වචනයේ අරුතත්, තනුවේ හැඟීමත්, ගායකයාගේ හඬත් එකට එකතු වුණාම තමයි ගීතයක් ජීවත්වෙන්නේ. ගීතයක් පරම්පරාවක මතකයක් බවට පත්වෙන්නේ එතකොටයි.”

පූජ්‍ය රඹුකන සිද්ධාර්ථ හිමියන්ගේ ජීවිතය දෙස හැරී බලන විට උන්වහන්සේ හුදෙක් පැවිදි පඬිවරයකු පමණක් නොව, සිංහල ගීත සාහිත්‍යයට විශාල දායකත්වයක් ලබාදුන් ප්‍රවීණ ගීත රචකයකු බව පැහැදිලි වේ. 1950 මැයි 22 වැනිදා මාතර දෙනියාය රඹුක්කන ග්‍රාමයේ උපත ලැබූ උන්වහන්සේගේ ගිහි නම වූයේ ආනන්ද ලියනගේ ය. 2026 අගෝස්තු 18 වැනිදා අපවත් වන විට උන්වහන්සේ 76 වැනි වියේ පසුවූහ.

උන්වහන්සේගේ නිර්මාණ ලෝකය බෞද්ධ ආධ්‍යාත්මයට පමණක් සීමා වූයේ නැත. සමාජයේ අසාධාරණකම්, දුප්පත්කම, මනුෂ්‍ය සබඳතා, ආදරය, විරහව, ජීවිතයේ යථාර්ථය සහ මිනිසාගේ අභ්‍යන්තර හැඟීම් ද උන්වහන්සේගේ ගී පදවලට විෂය විය. සරල වචන භාවිත කළද ඒ වචන පිටුපස තිබුණේ ගැඹුරු සමාජ දැක්මකි. ඒ නිසාම උන්වහන්සේගේ ගී පද කාලය ගතවීමත් සමඟ අමතක නොවී අදටත් ජනතාව අතර රැඳී තිබේ.

“ස්වාමීන් වහන්ස, පැවිදි භික්ෂුවක් ලෙස මෙතරම් ගීත රචනා කිරීමට ඔබ වහන්සේ පෙළඹුණේ ඇයි?” මම විමසුවෙමි.උන්වහන්සේ සන්සුන්ව මා දෙස බලා පැවසූහ. “මිනිස්සුන්ගේ ජීවිත තුළ තියෙන දුක, සතුට, අසාධාරණය, ආදරය සහ බලාපොරොත්තුව මට පෙනුණා. ඒවා ගැන කතා කරන්න ගීතය හොඳ මාධ්‍යයක්. ධර්මය කියන්නත් ගීතය යොදාගන්න පුළුවන්. සමාජයේ වැරදි පෙන්වන්නත් ගීතය යොදාගන්න පුළුවන්. ගීතය මිනිසාට සමීපයි. ඒ නිසා මම ගීතය තුළින් මිනිසාට කතා කළා.”

උන්වහන්සේගේ ගී පද රචනා අතර “අව්වට වැස්සට හුරු මිනිසුන්නේ” වැනි නිර්මාණ විශේෂයෙන් කැපී පෙනේ. එවැනි ගීත තුළින් දහඩිය වගුරුවමින් රට ගොඩනඟන සාමාන්‍ය මිනිසාගේ ජීවිතයත්, ඔහු මුහුණ දෙන සමාජ අසාධාරණයත් ප්‍රශ්න කිරීමට උන්වහන්සේ සමත් වූහ. ගීතය හුදෙක් විනෝදාස්වාදයක් නොව, සමාජයේ සැබෑ ප්‍රශ්න පිළිබඳ මිනිසා සිතවිය හැකි බලවත් මාධ්‍යයක් බව උන්වහන්සේගේ නිර්මාණවලින් පෙනී යයි.

“ස්වාමීන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ගී පදවල තිබෙන විශේෂත්වය මට දැනෙන්නේ ඒ සරල වචන තුළින් විශාල ජීවිත කතාවක් කියවෙන එකයි. ඒ ගැන ඔබ වහන්සේට මොනවද කියන්න තියෙන්නේ?” මම ඇසුවෙමි.
උන්වහන්සේ මඳ සිනහවක් පාමින් පැවසූහ. “මිනිසාගේ ජීවිතය සරලයි. නමුත් ඒ සරල ජීවිතය ඇතුළේ විශාල කතාවක් තියෙනවා. මම ඒ කතාව වචනවලට ගන්න උත්සාහ කළා විතරයි.”

එවිට මම නන්දා මාලිනී මහත්මිය දෙසට හැරුණෙමි. 1943 අගෝස්තු 23 වැනිදා අලුත්ගම ලෙවන්දූව ප්‍රදේශයේ උපත ලැබූ ඇය කුඩා අවධියේ සිටම සංගීතයට සහ ගායනයට දක්ෂතා පෙන්වූවාය. 1956දී බොරැල්ල YMCA හි පැවති “පද්‍ය ගායනා” තරගයකින් රන් පදක්කම දිනාගැනීමෙන් පසුව ඇයගේ කලා ගමන තවදුරටත් ඉදිරියට ගියේය. ඩබ්ලිව්. ඩී. අමරදේවයන්ගේ අවධානයට ලක්වීම ඇයගේ ගායන ජීවිතයේ සුවිශේෂී සන්ධිස්ථානයක් විය.

1960 දශකයේදී “රන්මුතු දූව” චිත්‍රපටය හරහා සිනමා ගායනයට පිවිසි ඇය, “ගලන ගඟකි ජීවිතේ” වැනි ගීත හරහා ශ්‍රී ලාංකේය සංගීත ලෝකයේ තමන්ටම අනන්‍ය වූ ස්ථානයක් ගොඩනඟා ගත්තාය. පසුව දශක හයකට වැඩි කාලයක් පුරා ඇයගේ හඬ ශ්‍රී ලාංකේය ජනතාවගේ ජීවිතයේ විවිධ අවස්ථාවන් සමඟ බැඳී ගියේය.

“මාලිනී මහත්මියනි, ඔබතුමියට ගීතයක් කියන්නේ මොනවාද?” මම ඇගෙන් විමසුවෙමි.
ඇය මඳ සිනහවක් පාමින් පිළිතුරු දුන්නාය. “ගීතයක් කියන්නේ මගේ ජීවිතයේ කොටසක්. මම ගීත ගැයුවේ ජනතාව වෙනුවෙන්. මට ලැබුණු වචනවලට මගේ හඬ දෙන්න මම උත්සාහ කළා. ඒ ගීත ජනතාව භාරගත්තා. අවසානයේ ඒවා මගේ ගීත නොවෙයි, ජනතාවගේ ගීත බවට පත්වුණා.”

ඇයගේ ගායන දිවිය තුළ ආදරය, විරහව, මනුෂ්‍ය සබඳතා, සමාජ අසාධාරණය සහ ජීවිතයේ සැබෑ අත්දැකීම් විවිධ ආකාරයෙන් හඬ නැගුණි. “පිපුණු මලේ රුව”, “සුදු හාමිනේ”, “කඩ මණ්ඩියේ” වැනි ගීත ඇයගේ ගායන හැකියාවේ විවිධ පැතිකඩ පෙන්වා දුන් අතර, ඇයගේ හඬ තුළින් කාන්තාවකගේ සිත, ආදරයේ සතුට, විරහවේ වේදනාව සහ ජීවිතයේ හුදකලා බව පවා අසන්නාට දැනෙන ආකාරයෙන් ප්‍රකාශ විය.

නන්දා මාලිනී මහත්මියගේ කලා ජීවිතය සම්මාන රාශියකින්ද සනිටුහන් වී තිබේ. සරසවිය සම්මාන, ජනාධිපති සම්මාන සහ වෙනත් ගෞරව රැසක් ඇය වෙත හිමි වූ අතර, 2017 වසරේදී ශ්‍රී ලංකා දෘශ්‍ය හා රංග කලා විශ්වවිද්‍යාලය මඟින් ඇයට ලලිත කලා ක්ෂේත්‍රයේ ගෞරව ආචාර්ය උපාධියක් පිරිනැමීමද ඇයගේ කලා මෙහෙවරට ලැබුණු ඉහළම ඇගයීමක් විය. එහෙත් ඇයගේ සැබෑ සම්මානය වූයේ සම්මාන පුවරු නොව, පරම්පරා ගණනාවක් ඇගේ ගීත තම ජීවිතයේ කොටසක් බවට පත්කර ගැනීමය.

මම දෙදෙනා දෙසම බලා තවත් ප්‍රශ්නයක් ඇසුවෙමි. “ස්වාමීන් වහන්ස, මාලිනී මහත්මියනි, ඔබ දෙදෙනාගේ නිර්මාණ ලෝක විවිධ වුණත් ගීතය තුළින් ඔබ දෙදෙනාගේ මාවත් කොතැනක හෝ හමුවෙනවා. ඒ හමුවීම ඔබ දෙදෙනා දකින්නේ කොහොමද?”සිද්ධාර්ථ හිමියන් නන්දා මාලිනී මහත්මිය දෙස බලා සන්සුන් සිනහවක් පෑහ. නන්දා මාලිනී මහත්මියද උන්වහන්සේ දෙස බලා සිනහ වූවාය. ඒ සිනහව තුළ වසර ගණනාවක කලා ඉතිහාසයක් තිබුණාක් මෙන් මට දැනුණි.

බෞද්ධ ගීත ක්ෂේත්‍රයේද නන්දා මාලිනී මහත්මියගේ දායකත්වය සුවිශේෂී විය. බුදුදහමේ කරුණාව, මෛත්‍රිය, මනුෂ්‍යත්වය සහ යහපත් ජීවිතය ජනතාවට සමීප කරවීමට ඇයගේ හඬ විශාල මෙහෙවරක් ඉටු කළේය. එමෙන්ම රඹුකන සිද්ධාර්ථ හිමියන් බෞද්ධ ගීතය හුදෙක් ආගමික වන්දනා ගීයකට සීමා නොකර, මනුෂ්‍යයාගේ අභ්‍යන්තරය හා සමාජය සමඟ සම්බන්ධ කළහ. ඒ නිසා ඔවුන් දෙදෙනාගේ නිර්මාණ ලෝක දෙපසක සිටියත්, එහි මූලික අරමුණ වූයේ මිනිසාගේ හදවතට කතා කිරීමය.

“ස්වාමීන් වහන්ස, මාලිනී මහත්මියනි, අද ඔබ දෙදෙනා ආපසු හැරී බලන විට, ගීතයෙන් ඔබ ඉතිරි කළ දේ ගැන සතුටුද?” මම අවසාන ප්‍රශ්නය ඇසුවෙමි.සිද්ධාර්ථ හිමියන් මඳ වේලාවක් නිහඬව සිටියහ. පසුව සෙමින් පැවසූහ. “මම ලියපු පදයක් කෙනෙකුගේ ජීවිතයට යහපත් සිතුවිල්ලක් ගෙනාවා නම්, ඒ ඇති.”නන්දා මාලිනී මහත්මියද නිහඬව සිට මඳ සිනහවක් පෑවාය. “මම ගැයූ ගීයක් කෙනෙකුට තමන්ගේ දුක අමතක කරන්න මොහොතක් හරි උපකාර කළා නම්, ඒත් ඇති.”

ඒ වචන දෙක මට ඇසුණේ ශ්‍රී ලාංකේය ගීත ඉතිහාසයේ අවසාන පරිච්ඡේදයකින් නිකුත් වූ වචන දෙකක් ලෙසය. මම ඔවුන් දෙදෙනා දෙස බලා සිටියෙමි. මගේ සිත තුළ තවත් ප්‍රශ්නයක් තිබුණත්, එය අසන්නට පෙරම කාමරය පුරා මඳ සුළඟක් හමා ගියේය.මේසය මත තිබූ කඩදාසි කිහිපයක් සෙමින් සෙලවුණි. මම මොහොතකට දෑස් වසා ගත්තෙමි. නැවත දෑස් විවෘත කරන විට මා ඉදිරියේ තිබූ පුටු දෙක හිස්ය. පූජ්‍ය රඹුකන සිද්ධාර්ථ හිමියන් එහි නොසිටියහ. නන්දා මාලිනී මහත්මියද එහි නොසිටියාය.

මම බොහෝ වේලාවක් ඒ හිස් පුටු දෙක දෙස බලා සිටියෙමි. එක් පුටුවකින් මට සිවුරක සුවඳක් වැනි නිහඬ මතකයක් දැනුණි. අනෙක් පුටුවෙන් ගීතයක් අවසන් වූ පසුත් වාතයේ රැඳී සිටින හඬක ප්‍රතිරාවයක් ඇසුණාක් මෙන් විය.

එවිට මට වැටහුණේ ඔවුන් දෙදෙනා අපෙන් සමුගෙන තිබුණත්, ඔවුන් සැබැවින්ම නික්ම ගොස් නැති බවය. රඹුකන සිද්ධාර්ථ හිමියන්ගේ ගී පදවලින් සමාජය තවමත් කතා කරනු ඇත. නන්දා මාලිනී මහත්මියගේ හඬින් ඒ ගී පද තවමත් හදවත් තුළ ජීවත් වනු ඇත.

ඔවුන් දෙදෙනාගේ නික්ම යාම අවසානයක් නොවේ. එය ගීතයක අවසාන පදය පමණි. ඉතිරි පද අපි ගයන්නෙමු. ඉතිරි මතක අපි රැකගන්නෙමු. ඉතිරි අරුත ඊළඟ පරම්පරාවට කියා දෙන්නෙමු.
එදා මට දැනුණේ, මම සම්මුඛ සාකච්ඡාවක් අවසන් කළේ දෙදෙනෙකු සමඟ නොව, ශ්‍රී ලාංකේය ගීතයේ යුග දෙකක් සමඟ බවය.

ඔවුන්ගේ හඬ නිහඬ වී ඇත. නමුත් ඔවුන්ගේ ගීත තවමත් කතා කරයි.

✍️සටහන - නාමල් කොළඹ ආරච්චි